4’ê Gulane roja şîyaye -I-

Goreyê Partîya Îttîhat û Terakkî; Dewleta Osmanîj, serba silxetîya qoman û silxetîya îtîqatan parçe bîya. Goreyê înan, dewlete teyna eke tirk û misliman bîyêne parçe nêbîyêne. Polîtîkawa înan de sarê Dêrsimî, kergana zerê dewlete bîyê. Çike sarê Dêrsimî, jêdeyî kirmanc û alewî bîyê. Mêrasê Îttîhat û Terakkî, Komara Tirkîya kî(zî) yinkar nêkerdo! 1937-38 de ebe(bi) teyyareyan, ebe tifongan, ebe çekan, ebe bombayan xezebê xo no ro. Çike ebe vatena Cemal Süreye; “Kutikê verê tarixî, lowayîş de bîyê.” 

Planê dewlete çi biyê?

Mehmet Bayrak, qirrimê Dêrsimî ser o vato: “ Dewlete(dugele) 7 payê ser o plan(sorê) viraştê. Nê; “Te’dip(rawa xo ser ardîş), tenkîl(ceza ci dayîş), taqtîl(qirr  kerdîş),  tehcîr(mefin), temsîl(asîmîle kerdîş), temdîn(tirk kerdîş) û tasfîye(bêtesîr verdayîş)” Yanê, dewlete Dêrsim de se ke kerdo, ebe plan viraşto. Dewleta Osmanîj  rapolo Dêrsimî yo verên 1986’îne de viraşto. Naşit Hakkı (Ulux); (Dewlete Dêrsîm sere 108 rey hêrîş kerdo, hema(labele) zefer nêdîyo”, vato. (Rojnameya Taraf, Ayşe Hur, 29 gulane 2011) Serverê Komarê Tirkiya, na hal qewul nêkerdo. Seyêkaro Milkîye Hamdi Beg, 2 gujîge 1927’îne de rapolo ke do hukmat, ey de nîya vato; “Dêrsim, hukmatê komareyî de jû(yew) kergan o. No kergane ser de emelîyet îcap keno… Mekteb rakerdene, palokeyî rakerdene, înan rê welat ronayene ya kî medenî bibe deyin înan ser o gurîyayîş xeyal o…dewlete gireyê Dêrsimî de herey mekuyo, endî hal bikero… ” Wezîro heqanî M.E. Bozkurt ;“Î yê ke xalîs tirk nîyê, na dewlete de wayîrê jû heqê; heqa xizmetkarên, heqa bindestên”(19.09.1930 Rojnameya Mîllîyet). Oncîa Serekerkanîya pêroyî Fevzî ÇAKMAK, rapolo 1931 de vano; “Dêrsim cahîl o. Mefin(surgin) zaruret o… gereke propaganda ya tirkên bivirajîyo. Mamuran ra î yê ke kurd ê Dêrsimî ra bierjîyê tever. Dêrsim ebe mîştbîyayîş raye nîno…Kurdên, zerê sarê tirkan de gereke biviloşîyo.” 

Amadeyîyê Jênosîdî (azbirnayîşî)

1931’îne de Seyêkarê Umûmî, Îbrahîm Talî û Hamdî Beg vato; “Raver gereke dormê Dêrsim biçarnîme, bombayan bierjîme, dima(bade) pêroyînê cavurnîme, birusnîme rojakewten(rojhelat).” Oncîya a serre Îsmet Pasa(Înonu) ; “Na dewlete de teyna qomo tirk tayê çîyan besekeno biwazo. Ê bînî wayîrê heqa nîyanên nîyê”,vato. (31.08.1930 Rojnameya Mîllîyet) 

Serwezîrê Tirkîya Înonu, 1935 de şîyo Dêrsim. Peyser ke amo 25 gaxan 1935’îne de ‘Qanûno Tuncelî’ veto. Ebe na qanûn namê Dêrsimî vurno, kerdo Tuncelî. Seyêkaro Umûm têdar kerdo û Korqomutan Alpdoxan Pasa ardo ser. Alpdoxan, sarê Dêrsimî ser o bêpers kiştîş û zulim rê selahîyetdar bîyo. Dewlete hetê ra kî asin ra rayî viraşte ke dormê Dêrsimî biçarno. Waşto ke na rayê ra cepxane û leşkeran bikirisno. Raa asin ra %78 (se de howtay û heşt) Anqara ra dot viraşto ke sevev orte der o. Waxto komare de tertele yo verên, 1926’îne de virajîyo, hema jêde çî de mafaq nêbîyê. Her(heme) çî ke kerdo amade, tertele yo diyin kî 4 gulane  1937 de viraşto. No tertele de welixa Atatirk Sabîha Gokçenî kî bîya. Ewro endî bîyo eskera ke planê na terteleyî Atatirk Terabzon de qonaxê xo de viraştê. Serwezir Celal Bayar, vîramayîşê xo de vato; “Atatirk: Ez serbariyê cên xo ser o, Dêrsim rê pirodê..” vake, ma kî da piro…" Dêrsim de 1937-1938 de reqemê dewlete ra 13 hazar ra jêde( ma zanême ke no 50 hazar ra jêde yo) însanî kişîyê. Oncîya ebe reqemê dewlete de 12 hazar însanî kî mefin kerdê. (Ma zanême ke 5-6 kat ney ra jêde yo). Serverê Qoçgîrî Alî ŞÊR, Dêrsim ser o; “Welatê şêran o luyî besenêkenê cikuyê/Sirr o raştîyê yo aqil ser nêkuno” vatîbî, hema dewlete ortê ma de bêbextî kî vênitê. Çi hêfo ke tayê cawan de ortê sarê Dêrsimî de bêbextîye kî na ro. Ma kilitê koyan kî o waxt  kerdo vîndî…

Yazarın diğer yazıları

    None Found