Folklor û folklorê kurdan

Folklor, zanisto ke bi goreyê tay metodanê xo kulturo maddî û manewî yê şarî ser o cigeyrayîş keno, înan kom keno, sefêneno û tehlîl kenoyo. Çekuya folklor di çekuyanê Îngilîzkî ra virazyaya: ‘folk’ şar û ‘lore’ zanist yan zî cigeyrayîş. Goreyê Celadet Bedirxanî ra ‘folklor zanayîş yan zanistîya şarî yo.’ 
Wexto ke behsê folklorî beno zaf reyan tenê govende yana hişê ma. La folklor de tenê govende nê, erf û edet, kultur û cuyayişê şarî zî ca gênê. Bîr û bawerî, erf û edet û kulturê şarî mintiqa ra mintiqa yewbînan ra cîya benê. Verê nuştişî, şarî fikr û bawerîyê xo bi goreyê bawerîya yê demî bi formê fekkî ardên ziwan. Ê formê fekkî ewro sey mîtos, efsane, destan, estanik, çibenok, deyîr, vateyê verênan ûsn. yenê namekerdiş.
Folklor zanistêko beşerî yo. Na semede ra folklor bi goreyê babeta ke ser o xebityeno, zanistanê bînan yê sey tarîx, ziwanzanî, coxrafya, civaknasî, merdimnasî, nijadnasî, derûnasî edebîyat ûsn. de dekeweno têkilî. Verê nuştişî dinya ser o meseleyî biqewimîyayne bi saya keresteyanê folklorî şarî mîyan de mendên. Sey nimûneyî wexto ke tarîxê kurdan ser o çî yenê nuştiş zaf reyan dengbêjan ra sûd gêryeno.
Folklor têkilîya tewr pil edebîyatî de virazneno. Ma eşkenê vacê keresteyê folklorî edebîyatî but kenê. Tenê eserê ke destanê Memê Alan ser o nusyayê ma biya çimanê xo ver ma go munasebetê folklor û edebîyatî fam bikê. Destanê Memê Alanî ser o Mem û Zîna Ehmedê Xanî, Romanê kurdnaso Fransiz Roger Lescotî, pîyesa Evdirehman Rahmî Hekarî ameyê nuştiş.
Yew keresteyê folklorî ra bi varyantanê ciya-ciyayan eserê edebî nusyayê. Nika no esero namdar bi kirdkî nusîyayo. Mamoste  N. Celalî hem metnê destanê Memê Alan hem analîzê Roger Lescotî hem zî analîzê Nuredîn Zazayî tercumeyê kirdkî kerdê.
Derheqê folklorê kurdan de xebatê zaf hîrayî nêbîyê. Zafêr xebatê Aladîn Sucadî yê ke folklorê kurdan de cayêko muhîm gênê rastê ma yenê. Aladîn Sucadî têkilîya edebîyatê nuştekî û fekkî ser o tespitê ercîyayeyî kerdê û demêkê dergî ra pey estanikanê kurdan ser o xebata xo ya ke heşt cîltan ra virazîyaya aşkera kerda. Nuştoxî na xebata xo ya ke bênateyê serranê 1957-1983 de bîya bi ‘Riştay Mirwarî’ name kerda. Bê xebata Aladîn Sucadî xebata Hecîyê Cindî zî folklora kurdan de cayêko muhîm gêna.
Folklora kurdan de vateyê verênan ser o zî xebatî bîyê. Xebata Şukrîya Resul Îbrahîmî na babete de xebata zanistî ya yewin hesibîyena. Nuştoxe serra 1977 de vateyê verênan ser o bi ziwanê rusî teza xo ya doktorayî hedre kerda û serra 1984 de zî Bexda de bi kurmanckî weşanaya.
Ma eşkenê folklorê kurdan di çiman ser o yewbînan ra cîya bikê. Demo klasîk û demo modern. Folklorê kurdan de çimeyê verênî bi destê gerzanan ameyê meydan. Gerzanên ke zafê înan teberê welatî ra  ameyê, heremê Kurdistanî de cigeyrayîş kerdo û çîyê ke ameyê sereyê înan nuştê. Nê nuşteyî, roca ma ya ewroyinde çimeyê demê klasîkî yê.
Seyahetnameyanê Ewlîya Çelebî û Katip Çelebî de erf û edet, cuyayiş û kulturê kurdan ser o agahîyê muhîmî estê. Peter Lorcî bênateyê serranê 1853-1856 de kampa eskeranê Osmanîyan mîyan de eskerê kurd yê kurmanc û zazan ser o zaf melumatî kom kerdê. Serra 1858 de zî ne melumatî  sey kîtabî weşanayê.
Nê metnê Peter Lorcî metnê zazakî yê yewin hesibîyenê. Pêşengê Folklorê Kurdî yê demê klasîkî Mela Mehmûdê Bazîdî yo. Mela Mehmûdê Bazîdî bênateyê serranê 1797 û 1867 de cuyayo.
Medresanê cîya-cîyayan de wendo û medresaya Bazîdî de derse daya. Kişyayişê Mîrê Bazîdî ra pey Mela Mehmûdê Bazîdî şino Erzirom medresan de muderrîsî keno û uca de Alaksandre Jabayî nas keno. A. Jaba o wext de konsolosê Rûsyayî yê Erziromî bîyo. A. Jabayî bi hetkarîya Mela Mehmûdê Bazîdî derheqê kurdan de malumatî kom kerdê.
Ewro na xebata A. Jabayî sey Koleksîyona Jabayî name bena. Bê hetkarîya ke daya A. Jabayî, folklorê kurdan ser o zaf eserê Mela Mehmudê Bazîdî estê.
Înan ra çend hebî nê yê; Adat û Rusûmatnameyê Ekradîye, Camîayê Rîsale û Hîkayetê Ekradîye, Klam, Bêrîte, Gotinên Pêşîyan… Mela Mehmûdê Bazîdî eserê Kurdan ê klasîkî yê sey Mem û Zîn, Ûsiv û Zelîxe, Leyl û Mecnûn, Şêxê Senan, Bersîsê Abid, Qewlê Hespê Reş û Zembîlfroş newe ra nuştê.
Xebatê folklorê kurdkî yê modernî bi rocnameyê Kurdistanî (1898-1902) destpê kerdê. Xebatê ke seserra 20in de folklor ser o biyê sîstematîk ê. Roşinvîrê kurdan seba ke binê tesîrê rocawanî de mendê nê xebatê xo zafêr bi nîyetê hîşyarkerdişê fikrê neteweperwerî kerdê. Bê rocnamê Kurdistanî rocnameyê sey Yekbûn, Rojî Kurd, Hetawî Kurd, Jîn, Zarî Kurmancî, Rîya Teza, Hawar, Ronahî, Roja Nû û rocnameyêke heya ewro vejîyayê fikrê neteweperwerî ser o vecîyayê. Mîyanê kurdan de merdimanê neteweperweran ra yew Şêx Ubeydullahê Nehrî yo. Nuştox Chrîs Kutschera kîtabê xo Tevgera Kurd de qiseyê Şêx Ubeydullahê Nehrî yê ke sey manîfestoya yewin a nuştekî yê neteweperwerîya kurd hesibîyenê winî neql kerdê: “Tabîetê Îran ra bibo, tirk ra bibo, beg, prensê Kurdistanî û şarê kurd fikrîyenî ke nê karê ona aver nêşînê. Şarê kurd ciya yew şar o, ma wazenê ke karê ma binê destê ma de bibo.”
Peynîya seserra 19’in de roşinvîr û cigeyrayoxê Ewropa zî verê xo dayo Kurdistan û folklorê kurdan ser o xebitîyayê; Yegîzarov, Prof. Albert Socin, Eugen prym, K.Aygoni, Hugo Makas, Vlademir Minorski, Prof. Iosif Abgor Orbeli, Edward Neol, Roger Lescot, Basil Nikitine û êb.
Roşinvîrê kurdan ra Elaedîn Secadî serra 1953 de bi nameyê Mêjûyê Edebê Kurdî yew eser nuşto û nê eserê xo de sey estanik, çibenok ûsn. ca dayo zaf keresteyanê folklorîkan. Reyna serra 1958 de Heciyê Cindî û Emînê Evdalî efsane, vateyê verênan, estanik û deyîran ser o yew xebata folklorîk kerda û Erîvan de çap kerda.
Bê înan Qanatê Kurdo, Mihemed Tewfîq Wirdî û Prof. Dr. Mihemed Mukrî zî folklorê kurdan ser o xebitîyayê.

ÎHSAN TEKTAŞ

Yazarın diğer yazıları

    None Found