Jiyana Kurdan wek şano ye!

Jiyana Kurdan, êşê wan, rabûn û rûniştina wan, serpêhatiyên wan ew bûyerên ku têne zanîn û hatine nivisandin, ew bûyerên ku bi şîrove û stran û destanan tên ziman rengê kuştin û wêraniya wan bi xwe, şewata dil e û trajediyeke herî mezin e. Ew zilm û neheqiya ku li Kurdan hatiye kirin ti mirov nikarin di xewna xwe de jî bibînin.

Dijmin û neyarên Kurdan ne mîna dijminên ti gelê din ê bindest in. Ingilîz dewlemend bûn ketin Hindistanê keda wan xwarin lê çand-huner û zimanê wan qedexe nekirin. Zordestî li ser baweriya wan a olî nekirin. Tirk, Ereb û Faris ne wisa ne. Nijadperest û kevneperest in. Bi zordestî û zilmê Kurd kirin Misilman û ola wan guhertin bi zimanê Erebî, Farisî û Tirkî ew fêr kirin. Yên ku qebûl nekirin jî kuştin, serê wan jêkirin, zindî avêtin nava êgir. Gelek neheqî li wan kirin da ku kurdbûnê tine bikin.

Di wî warî de li gorî wan, ew bi ser ketin, ji xwe ev kiriyarên wan hîna dewam dikin.

Ev serpêhatiya Kurdan heger em rewşa Kurdan ji nêzîk ve di şanoyên wan de bişopînin, em ê rastî van dîmenan werin.

Ma gelo şanoya ji vê mezintir heye?

Em dikarin vekirî bibêjim Şano di warê mijaran û bûyeran de bê kurdan nabe!

Şano hunerek kevnar e, ji demên kevnar ve ji Misir û Yewnanên kevin ve  tête zanîn û naskirin û di destpêkê de bi rîtuelên olî re têkildar bû, lê zû zû ew bû hunereke biserkeftî, ku mebest ne tenê şînkirin e, lê ji bo temaşevanan armancên rewşenbîrî, perwerdeyî rahêjî jî digire, û ji ber vê yekê wekî şano wek dibistana gelan tê binav kirin.

Pirraniya nivîskarên bi hunera şanoyê mijûl in, ji ber bextewariya ku ji hêla Yewnanên kevin ve tên zelalkirin û destpêka peydabûna wê li cem Yewnanan vedigere sedsala pêncan a beriya mîladê, destpêka peydakirina şanoyê jî li wê serdemê vedigerînin. Lê bextewariya şanoyê di wê demê de ne destpêka şanoyê ye. Ew di şaristaniyê de nebûbû ya Yewnaniyên berê, û ji ber vê yekê bi fikra ji nebûna hunera şanoyê berî Romaya kevin yên şiyana mirovan ên çandên cuda, şahî bi xwe ye, bi taybetî jî ji ber ku şano û bi awayekî ji bo nebaşiyê û bi tenê ji bo îfadeyê ne.

Şano di çanda zimên de xwedî bingehek têr ji edebiyatê ye ku bi şanoyên cihê lîstikan û lîstikvanan temsîl dike. Û ew ji hêla şanoyan ve tê berhevkirin.

Şano di dîroka xwe de ji hemî beşên wêjeyê cuda ye. Her çend du peyv carinan heman wateyê bidin jî şano nivîsa edebî ya nivîskî ye, û berhema edebî ya şanoyê vedibêje. Ew yek ji hêmanên şanoyê yên pirrjimar e, wek derhêner, lîstikvan, ronahî, xemilandin, muzîk, û yên din. Stran, carinan jî dîlan û govend di şanoyê tên bikaranîn ji ber wê, şano  wekî dayika huneran hatiye binavkirin da ku ev hêmanên hunerî bi hev re bêne cîbicîkirin.

Şano dikare tenê wek fenomeneke hunerî were binavkirin ku bingeha wê ya dîrokî, hişmendî û niyetê di navbera lîstikvan û temaşevanan de ye li cî û demeke diyarkirî. Û ev dîrok her gav û deman dikare were nîşandan heger nivîseke edebî bi destê lîstikvan nîşanî temaşevanan bê kirin; bi heman armancê bikaranîna vegotinên zimanî yan fîzîkî yan jî her duyan. Digel  zelalkirina têgeha şanoyê, li ser hev sînorên wê li cem Kurdan hîna nehatiye pejirandin. Û ev yek di nav beşê  şanoyê hemûyan de di nav devok û ansîklopediyên cihêreng de diyar dibe.

Yazarın diğer yazıları