Pira zimanan

Biqasî ku berhemên xwemalî di pêşdebirin û avakirina zimanekî civakî, zanistî û hunerî ya miletekî de xwedî ciyekî serekî ne; wergerandina berhemên ji zimanên biyanî jî, ew qasî girîng û esasî ne. Wergera her cure berhemên nivîskî; ji yên wêjeyî bigire heta bi pirtûkên zanistiyê, ji ferhengên biwêjan bigire, heta bi broşûran divê bi awayekî baş, birêk û pêk bêne wergarandin. Zimanê bê berhemên wergerandî mîna gula kêm ax û av e. Zilandar û jar e, bêhêz û bêrêz e.

Em baş dizanin; ji bo ku zimanek zindî bimîne, karibe ji nava qaliqê xwe yê teng derkeve û bibe xwedî derfetên berfireh ên her cure derbirînên serdemî, xwe ji peyvên civaka serdest û zordar daweşîne demokratîk bibe, bi demê re wek zimanekî kemilî binermije, xweşbêj û mîna lastîkê vezlêner bibe; divê ji berhemên nivîskî yên çand û serboriyên miletên din bixwedî bibe. Ji ava çemê zimanên serdemî ava xwe xurt bike. Ev yek jî tenê dikare bi rêya wergerê pêk were. Wekî din jî, ez qet bawer nakim ku ti ziman tenê bi derfetên xwe yên xwemalî karibe bibe zimanekî bi hemû aliyên xwe kemilî û bibe bersiv ji bo hemû daxwaz û xwestekên zimanekî serdemî.

Li vir ez dixwazim bi mînakekê behsa tecrûbeya Swedê ya wergerê bikim. Wek tê zanîn, Xelata Nobelê ya wêjeyî li Swêdê tê dayin û heta niha çend nivîskarên Swêdiyan ev xelat wergertine, wata xwe zimanê Swêdî ku hejmara bikaranînerên wê tenê deh milyon e, zimanekî serdemî û cîhanî ye, em bêjin di asta berhemdariyê de.

Swêdiyan ji sala 1986`an heta 1995`an 12297 pirtûk wergerandine, wan bi xwe jî di vê demê de 8965 pirtûk nivîsandine. Di salên pêşiya van neh salan de berhemên wergerandî gelek ji yên xwemalî zêdetir in. Wek mînak sala 1986`an hejmara pirtûkên bi Swêdî hatine nivîsîn 872 ne, li beramberî vê 1393 pirtûk hatine wergerandin. Bawer dikim ev mînak ji bo salên berî 80`yî û piştî 90`î jî wê bi heman rengî be.

Ji vê mînakê jî mirov dibîne ku zimanek bê hevkarî û diyaloga ligel zimanekî din, nikare bihêz bibe û biwergirtina xelatên navneteweyî navdar bibe. Erê, ev rast e lê biqasî giringiya wergerê jî pêwistî bi devereke fizîkî ya şûnwarî, hejmareke mezin a mirovên ku wî zimanê di hemû warên jiyanê de bi kar tînin û ji bo tendirûstiya ziman jî divê rastmaleke aborî hebe. Heger, ev tinebin tu hemû berhemên dunyayê wergerînî jî, ew ê di nava refikên tozînî de winda bibin û herin.

Loma jî dema serdest û dagirker, dixwazin zimanekî ango miletekî bikujin, pêşî derfetên belavbûna wî zimanî ya di nava gel de asteng dikin. Nahêlin ziman li ser koka xwe şîn bibe, di nava bikaranînerên xwe yê resen de bi pêş bikeve û wê ji derfetên bipêşketinê yên wek perwerde, nivîsandin û xwendinê bêpar dihêlin.

Dema ziman tenê wek alaveke diyalogî ya di nava kal û pîran de ma, êdî qut û av ji ser kok û rêşiyên wî hatiye birrîn. Peyvên wî zimanî bi rêya axaftin û xwendina bi zimanê serdest, şûna xwe ji peyvên zimanê serdest re dihêlin. Dîsa hevoksaziya zimanê xwemalî her diçe dikeve qalib û kirasê zimanê serdest ê ku zimanê bazar, perwerde û hunerî ye. Bêguman, ev awayê têkiliya zimanan a bi hev re ne têkiliyeke li ser esasê hevxurtkirinê ye û loma jî divê mirov li dijî vî cûre têkiliyê bi dijwariyê raweste. Li dijderketina vê têkiliya zordar û çavsor jî, erk û wezîfeya mirovên biexlaq û wijdan e.

Mirovên demokrat, wekhevîparêz, bi hemû cûre nasnameyên xwe yên mirovî re lihevkirî û bi wan serbilind, ew mirov in ên ku bi awayekî asan û têgihiştî bi kes û komên ji çand û neteweyên cuda re, dikarin pêwendiyan deynin û ligel wan li ser pirsgirêkên herêmî û gerdûnî biaxivin û çareseriyên hevbeş peyde bikin. Bêguman ev mirovên bi vî rengî divê berî her tiştî xwedî têgihiştineke berfireh a xwemalî û gerdûnî bin. Ji bo mirovek xwedî van teybetmendiyan hemûyan be ku heta ciyekî îdeal in, divê bi gelek zimanan zanibe, yan jî zimanê ku ew pê diaxive zimanekî serdest ê serdemê be ku ji derfetên xwemalî û yên wergerê rojane sûd werdigire.

Mijara wergerê mijareke gelekî berfireh e. Gelek nêrînên cuda li ser hunerê wergerê bixwe hene. Di vê nivîsê de me hewl da em tenê girîngiya wergerê û rola pirrzimanzaniyê ji bo bipêşketina zimanekî destnîşan bikin. Di demên pêş de ez ê li ser awa û şêwazên cuda yên wergerê bixwe jî rawestim.

Yazarın diğer yazıları