Xoverdakar Şêx Seîd

Xoverdakar Şêx Seîd seba nimajî destur waşt û nimajê xo kerd. Nimajî ra pey yew rojnamegêrî Şêx Saîdî ra hîsê ey pers kerdî. Cewabê Şêxî “Seba ke ez îdam bena wa pîzeyê şima bi mi nêveşo, îdamê mi seba Homayî û dînî yo” bîyo.

ÎHSAN TEKTAŞ

Dewletî goreyê zerrîya xo xo rê dîrok nusenê. Raşt yan zî çewt xem nêkeno, çîyo ke pê keyfweş benê ey nusenê. Wexto ke meseleyî qewimîyenê her tim serdestî benê heqdar. La bindestî sey xayîn, terorîst, anarşîst ûsn. yenê naskerdiş. Dewletê kolonyalîstî winî xo rê dîrok nusenê. Şarê kurdî zî nê dîrokê lîşinî ra nesîbê xo girewto û zaf şêx û melayî, zana û alimê kurdan mîyanê dîrokê lîminî de vindî bîyê û hetê kurdan ra rind nêameyê şinasnayîş. Nê merdimanê ma yê ercîyayan ra yew Şex Seîd Efendî yo.
Xoverdakar Şêx Seîd serra 1865 de dewa Xinisî Qolhîsar de ameyo dinya. Nameyê kalikê Şêx Seîd Efendi Şêx Elî Septî yo. xoverdakar Şêx Seîd lacê Şêx Mehmud Feyzî û Gulê Xanime yo. Kalikê Şêx Seîdî Şêx Elî Septî Efendi eslê xo dewa Bismilî Çilsitun ra ya. Şêx Elî Septî Çilsitun ra koç kerdo, dewa Paliyî Kelxasî. Kelxasî de zaf suxteyî weriznayê û dînê îslamî ser o xizmet dayo şarî. Babîyê xoverdakar Şêx Seîd Şêx Mehmud Feyzî seba gureyê îrşadî Pali ra koç keno şino dewa Qolhîsarê Xinisî.
Hewt lacê Şêx Mehmud Feyzî ameyê dinya û pîlê lacanê ey xoverdakar Şêx Seîd yo. xoverdakar Şêx Seîd medresanê Pali, Xarpêt, Amed û Mûşî de perwerde dîyo û mergê babîyê xo ra pey, ey cayê babîyê xo girewto û bîyo serekê terîqeta naqşîbendî.
Xoverdakar Şêx Seîd di rey zewecîyayo. Namêyê cenîya ey a pîle Amîna Xanim a. Wexto ke xoverdakar Şêx Seîd herbê Rûsî ver, bi kom û kulfetê xo Xinis ra koç keno şino Pîran, Amîna Xanime nêweş kewena û mirena. Zewacê diyin waya Xalid Begê Cîbrî Fatma Xanime reyde kerdo. Panc lac û panc kênayî, pêro yewedes tutê xoverdakar Şêx Seîd ameyê dinya. Nameyê lacanê ey Şêx Elî Rîza (1894-1970), Şêx Xîyasedîn (1905-1972), Şêx Selhedîn (1907-1979), Şêx Evdilxaliq (1922-1944) û Şêx Ehmed (1923-?) ê.

Temamê neteweyê bînî çinî hesebîyayî

Nêzdo ke dewleta Osmanî vila bîyêne rêxistina Îttîhad Teraqî dest bi awankerdişê dewletêka netewî ya tirke kerd. Temamê xebata nê hereketî nameyê tirkan ser o bî. La seba ke tirkî dewleta xo rehet ronê nê nîyetê xo aşkera nêkerd. M. Kemalî bi xo demê ronayîşî de çekuya “tirk” nêşuxulna.
Ge zerrîya kurdan weş kerde (10 sibate 1922, pêşnumayê qanûnê xoserî), ge zî şêx û melayan de werişt û runişt. Çimkî zanayne ke bê kurdan, bê hêzê şêx û melayan nêeşkeno dewlete rono. Peymana Lozanî ra pey rîyê înan o raşt vejîya meydan! Tirkîya tenê bîye yê tirkan, temamê neteweyê bînî çinî hesebîyayî. 1924 de medresayî gêrîyayî, xîlafet wedarîya, xalîfeyo peyin Evdilmecîtî bi keyeyê xo ra welat terk kerd. Quran qedexe bi. Cil û bergî bedelîyayî û kulturo xerîb yê xerbî qebul bi.
Kesî çîyê winasî nêpawitêne. xoverdakar Şêx Seîd hemberê na dirîyîye de bêveng nêmend. Şêx û alimê kurdan rê mektubî nuştî û înan ra hetkarî waşte. Fikrê xoverdakar Şêx Seîd de çîyo ke kurdan û tirkan pê ra girêdayne tena dîn bi. Hukmatê tirkan dîn zî wedartibi, nika ra pey çîyo ke înan pê ra girêbido nêmendbi.
Xoverdakar Şêx Seîd wexto ke xo hedre keno û keye ra vejêno cenîya ey Fatma Xanime ci ra persena, vana: “Ti ma kamî rê verdenê û şinê?” Cewabê xoverdakar Şêx Seîd winî bîyo: “Eke ez û gopala xo tenê bimanê zî reyna ez dije nê kafiran de vejêna. Ne ez Hz. Huseynî ra ercîyaye ya ne zî keyeyê mi keyeyê ey ra ercîyaye yo. Eke ez vernîya nê kafiran nêgêrî, go zebanî şaşika mi tepişê û mi kaş bikerê ver bi cehenem. Şima go o wext bieşkê hetkarî bidê mi? Go mi ra nêvajê, ey Seîd Homayî henda mal û milk da to, seba Homayî to se kerd? Înan emrê Homayî kerdî binê lingan. Belê ez dest bi cîhadî kena, ê ke bitersê nêeşkenê cîhad bikerî.” Û kewt rayîr.
16 sibate 1925 de hukmatê Anqara bi serewedartişê xoverdakar Şêx Seîd hesîya. Herbî Anqara de veng da. Serekwezîr Fethî Okyar bi û Îsmet Înonuyî qîmê xo bi polîtîkaya Fethî Begî nêardêne, zaf nerm dîyêne. 4 adare 1925 de Îsmet paşa bi serekwezîr û gure kerd xo dest. Karê eyo verên vetişê qanûnê Takrîrî Sukûn bi. No qanûn qerarê qirkerdişê kurdan bi. Îsmet Paşayî bi lez û bez mehkemeya îstîqlalî awan kerde. Reysê mehkema Mazhar Mufît Kansu, serdozger Ehmed Surreya Orgeevren, endamî zî Elî Saîb Ursavaş û Litfî Mufît Ozdeş tayîn kerdî. Bê serdozgerî ê bînan perwedeyê huqûqî nêdîbi. û huqûq ra fam nêkerdêne.

Êdî kurdî qîyameta qijek ciwîyayne

Mehkemeya îstîqlalî wexto ke qerarê dardekerdişî bidayêne bê temyîz û bê destûrê meclisî qerarê xo ardêne ca û înfaz kerdêne. Bi qanûn no heq dîyabi na mehkeme. Hukmatê Tirkîya temamê îmkanê dewlete seba berjewendîya xo bikar ardî. Rayîrê trene ke sînorê Tirkîya û Sûrîye ra vêreno hîmayeyê Fransa de bi. Tirkîya seba ke esker û yaqitê teyaran sewqê Amedî bikero Fransa ra destûr girewt û rayîr bikar ard.
26 adare 1925 de eskerê Tirkîya bi teyaran şi eskerê Şêx Seîdî ser. 27 adare 1925 de xoverdakar Şêx Seîd Amed ra tepîya ageyra û hetê Licê-Hênî ser şi. Dewleta Tirkîya dîrokê xo de reya verêne teyareyî kurdan ser o şuxulnayî. Êdî kurdî qîyameta qijek ciwîyayne. Di sey ra zafêr dewî ameyî veşnayîş û des hezarî ra zêdeyêr merdimî kişîyayî.
15 nîsane 1925 de xoverdakar Şêx Seîd serê pirdê Evdirehman Paşayî de bi bêbextîya bacenaxê xo Qasimî ame tepîştiş. Qasimî na bêbextîye verê cû bi vistewreyê xo Xalid Begê Cibrî zî kerdbi û o dabi tepiştiş. (Qasim, waya Xalid Begî Gulê Xanime reyde zewecîyaye bi). Qasim bîyo sey Qarunî û bêbextîye bi qewmê xo kerde.
Eskerê tirkan 26 gulane 1925 de Şêx Seîd û hîris û heşt embazê ey ardî Amed. Heştay û yew kesî nêzdê yew aşme vejîiyayî mehkeme. Heyetê mehkeme destûr nêda ke serewedartoxî xo rê avukat tepişê. Înanê ke tirkî nêzanayne bi kurdkî û erebkî xo pawitêne. La wexto ke tercuman çin bîyêne nêeşkayne xo bipawê û qeraro ke seba înan bidîyayne qîmê xo pê ardêne. Seke endamê yedek Ewnî Begî vato, yew xortî, seba ke tirkî nêzanayo xo nêpawito û cezaya îdamî girewta.
28 hezîrane 1925 de mehkemeya îstîqlalî qerarê xo aşkera kerdî. Bi xoverdakar Şêx Seîd ra çewres û hewt kesî cezaya îdamî girewte. Hucre de qerar teblîxê serewedartoxan bi. xoverdakar Şêx Seîd seba nimajî destur waşt û nimajê xo kerd. Nimajî ra pey yew rojnamegêrî Şêx Saîdî ra hîsê ey pers kerdî. Cewabê Şêxî “Seba ke ez îdam bena wa pîzeyê şima bi mi nêveşo, îdamê mi seba Homayî û dînî yo” bîyo.
29 hezîrane 1925 de mehkemeya îstîqlalî qerarê xo înfaz kerdî. Vernîya hemîne de Feqî Hesen îdam bi, ey ra dima rêze dewam kerde. Çewres û hewt şêx û melayê kurdan verê çimê şarê xo de bi bêbextî, bi nijadperestî, bi kolonyalîstî ameyî dardekerdene. No qîyam ra dima vateyê peyên yê xoverdakar Şêx Seîd ke resayê ma winî yê: “Na dinya de ez ameya peynîya cuya xo. Seba ke ez şarê xo rê bîya qurban poşman nîya. Muheqeq ke rayîrê mi, rayîrê dînî yo. Wa tornê ma vera dişmenî de ma nêdê şerme, bes o.”
Goreyê vatişan ra gorê xoverdakar Şêx Seîd û embazanê ey Amed de semtê Berê Koyî de yo. La heta nika derheqê cayê gora ey de yew beyanatê resmî nêdîyayo. Ma nê halî ra fam kenê ke dewleta Tirkîya qaso ke ganeyanê kurdan ra tersena hende zî merdeyanê înan ra tersena. Coka cayê gora merdeyanê kurdan, kurdan ra nimnena.
Heştay-neway serrî verî herbê kurdan marjînal mend. Sunîyan halê elewîyan fam nêkerdêne. Şarê mintiqaya Botanî herbê xoverdakar Şêx Seîdyî de bêveng mend. Şerê Agirî de Îhsan Nûrî Paşa rûnê xo de qijilîya. La nika se ra se nêbo zî mîyanê kurdan de tifaqêko ercîyaye virazîyayo. Yewbînan fam kenê, yewbînan dima şinê û dejê yewbînan rê benê derman. Ez bawer kena ke nika xoverdakar Şêx Seîd mezelê xo de zerrweş û rehet o. Çimkî tornanê Şêx Seîdî heta nika o nêdayo şerme û go nika ra pey zî nêdê. Homa xoverdakar Şêx Seîd û heme embazanê ey bi rehma xo şa biko.

Serewedartiş zaf lez welate ra vila bi

13 Sibate 1925 De xoverdakar Şêx Seîd û nêzdê hîrê sey eskerê xo Pîran de şinê keyeyê Şêx Evdirehîmi. Hukmatê Tirkîya seba ke panc qaçaxê ke mîyanê eskeranê Şêx Seîdî de yê tepişo yew tîmê eskerî erşawita keyeyê Şêx Evdirehîmî. Şêx Seîd ê panc eskeran teslîm nêkeno û dest erzênê tifingan. Tîmê eskerê tirkan ra yew esker mireno û çend eskerî zî birîndar benê.
Serewedartişê Şêx Seîdî bi no hawa, şewanê sibate ê serdinan de bê plan û bê program dest pêkerd. Seke yew tuteko bêwext bêro dinya. La wext wextê vindertişî nêbi. Şêx Seîd Dara Hênî (Genc) ser rayîr kewt. 16 sibate 1925 de Dara Hênî kewt destê eskeranê Şêx Seîdî û sey payîtextî nîşan bi. Feqî Hesen sey serekê payîtextî weçînîya. xoverdakar Şêx Seîd her cebhe de şêx û melayî sey fermandar nîşan kerdî. Fermandarê cebheyê Çepaxçurî (Bîngol) Şêx Şerîf, ê Mûşî Şêx Evdilayê Melekan, ê Madenî Şêx Evdirehîm, ê Sêwregi zî Şêx Eyub tayîn bîyî. Fermandarîya cebheyê Amedî zî xoverdakar Şêx Seîd girewt milê xo. Serewedartiş zaf lez welate ra vila bi. Xarpêt, Erxenî û Sêwregi kewtî destê eskerê Şêxî. La çiqas bajarî kewtêne destê înan, barê înan hende giran bîyêne. Çimkî çeteyî mîyanê şar û şaristanan ra xalî nêbîbî û nîfaq vistêne mîyanê şarî. Xo ra demêko kilm de Dara Hênî û Xarpêt de talan û yaxmeyî dest pêkerd. Talan ra pey nê bajaran de şarî xo eskerê şêxî ra dûrî da.

Yazarın diğer yazıları

    None Found