Ziwanê xo ra heskerdiş wayîrvejîyayîş o

Nuştox Gunduz vat ke; ganî na yewe baş fehm bikerîme, koka ziwanê ma zaf kan a û ziwanê ma zaf zengîn o, pêt o û weş o. Ziwanê ma derheqê tarîxê ma de zî eşkeno ma rê zaf çîyan vajero. Ziwanê xo ra heskerdiş, xo ra heskerdiş, xo ra wayîrvejîyayîş o.

LÊL AMED

AMED

Denîz Gunduz yewin nuştoxê romanî yê Kirmanckîye yo, serra 1967î de Gimgimê Muşî de maya xo ra bîyo û Gunduzî nuştişê Kirmanckî ra serra 1996î de dest pê kerdo. Romanê ‘Klama Pepugî’ yê Denîz Gunduzî serra 2000î de, Hîkayeya Koyê Bîngolî serra 2004î de, Gramer û Dersê Kirmanckîye serra 2006î de û Romanê ‘Soro’ serra 2010î de û Romanê ‘Kalaşnîkofî’ zî serra 2013î de ame weşankerdiş.

Gunduzî serra 2003î de Unîversîteya Upsalayî ya Swêdî de rasteyê Kirmanckî/Zazakî û Kurdolojî de perwerde girewt. Stenbol de serra 2003î de Weşanxaneyê Vateyî rona. Serra 2003î ra nika Weşanxaneyê Vateyî de 63 hûmarê kovare û zaf kitabê ameyê weşankerdiş. Gunduzî tewro peynî rayberîya Torra Ziwanê Kurdkî de ca girewt û hema zî karê xo yê weşangerîye zî domneno. Ma zî Denîz Gunduzî reyde averberdiş, weşangerî û nuştişê kitabê Kirmanckîye ser o pêvînayişêk/roportajêk viraşt.

Ti sifte key qerar da ke kitab binusî?

Verî ra mi wendişê kitaban ra hes kerdêne û bi taybetî zî keyfê mi edebîyat de zaf amêne. Wexto ke mi nê kitabî wendêne, mi zaf hewes kerdêne ke ez zî sey ê nuştoxan binusa. Naye ra zaf rew hîna ke ez çarês serî bîya mi dest pêkerd şîîrî nuştî. Dersanê edebîyatî de xebatanê kompozîsyonî ra mi notê başî girewtêne û nê zî helbet cesaret dayêne mi ke ez binusa, nuştişê xo aver bera.

Newe ra bimuna û binusa

Ez ke famberê xo bîya, komelê xo, rewşa komelkî û sîyasî hîna baş nas kerde, mi waşt ke çîyê ke pîlanê ma derheqê tarîxê nêzdî yê eşîranê kurdan û dewlete de qisey kerdê înan binusa. Ez gimgimij a, Gimgim de yew qisim aşîrê Dêrsimî, yew qisim jî aşîrê kurmancanê sunîyan estê, reyna Gimgim verî cayê armenîyan zî bîyo. Na mintiqa de zaf çî qewemîyayê, Alayê Hamîdîye ameyê ronayene, mîyanê elewîyan û sunîyan de zaf şer û pêrodayîşî bîyê, qirkerdişê armenîyan bi destê dewlete û eşîran ameyo organîzekerdene, pey cû zî urizan herême îşxal kerda, serewedarnayîşê Şêx Seyîdî de reyna na mintiqa rolêdo girîng kay kerdo. Coka pîlanê ma, ma rê tim behsê nê meseleyan kerdêne û mi zî waşt ke ez nînan sey yew romanê tarîxkî, newe ra bimuna û binusa.

Qey romanê xo bi Kirmanckî nuşt, elaqa nêdîyayîşî ra ti nêtersayî?

Wexto ke mi no roman nuşt ez hîna zaf ciwan bîya, o taw hîna vîst serre bîya. Şima zanê ciwanî tim cesur ê, wazenê çîyanê neweyan bikerê. Beno ke tesîrê na yewe yanê tesîrê ciwanîye bîyo. Reyna ez hişyarê rewşa sîyasî ya kurdan zî bîbîya. Ziwanê ma ameyêne înkarkerdene û qij dîyene. Tim amêne vatene ke edebîyatê kurdan, romanê kurdan çin o ûsb.

Derdê mino sereke no bî

Nê fikr û ewnîyayîşanê serdestan sey zafî kurdan ez zaf hêrs kerdêne. Û mi ziwanê xo ra zî zaf hes kerdêne. Bi nê hîsan mi ceribna ke ez bi kirmanckî binusa û bimusna her kesî ke bi kirmanckî zî roman eşkeno bêro nuştene. Tîya de kitabê mi êno wendiş, nêno wendiş derdê min o diyîn bî. Belê no zî girîng bî helbet, her nuştox wazeno ke bizano gelo eserê ey êno ecibnayene yan ney, êno wendene yan ney la mi zanitêne ke o do tay bêro wendene reyna zî ez do îspat bikera ke bi nê ziwanî zî roman eşkeno bêro nuştene. Derdê mino sereke no bî.

Helbet zahmetîya nê karî zafî bîye, ganî mi yew ziwanê romanî biafirnayene û mi ra verî kesî ziwanê romanî ser o nêgurîyaybî. Ez ser o xeylek gurîya û bi xo zî zaf çî musaya. Ez eşkena vaja ke romanê mino verên mi rê sey atolyeyê nuştişî, sey yew labaratuvar bî. Ez xo bi xo gurîya û zaf çî musaya. Helbet yew rayberê mino baş bibîyêne beno ke netîce hîna bîyêne baş. La seba ke yew rayberê mino winasî çin bî yew het ra zî ez zaf azad bîya.

Romananê xo de to ser o vindenî ke serranê peyênan senî welatê kurdan ser o tesîr kerdo, mesajê to çî yê?

Ez romananê xo de sey her nuştoxî çîyê ke mi şahîdîyê kerda, çîyanê ke mi ser o tesîr kerdo bi ziwanê edebîyatî bi yew tarzî nusena. Romanê minê verenî “Kilama Pepugî” de mi behsê qirkerdişê armenîyan kerde û esas waşt ke têkilîya meseleyanê sîyasî û komelkî yê ewroyinan û ê tarîxkîyan bimusna, bîyara çiman ver.

Behsê meseleya kurdan û armenîyan

Romanê xo yê diyînî “Soro”yî de mi behsê şerê gerîlayan û dewlete kerd. Yê hîrêyinî “Kalaşnîkofî” de mi bi awayêkê cîyayî reyna behsê meseleya kurdan û armenîyan pîya kerde û tena sey kurd ney, sey yew merdimî yan zî merdimîye bi xo, seba azadbîyayîşî û xo newera viraştişî behsê girîngîya kolonyalîzmî reyde hesabê xo dîyayîşî kerde. Mesajê mi ney ê, tarîx tena tarîx nîyo, tarîx şert û qaydeyanê cuya ma ya ewroyî dîyar keno. Ma eke wazenîme nê şertan bivurnîme ganî verî înan rind fehm bikerîme, nêke ma zerê eynî çerxî de gêrenîme û vindenîme. Reyna tena sey kurd ney, sey merdim azadbîyayîş erjo tewr pîl yê merdimî yo, ez azadî sey qederê merdimîye vînena; tena yew rayîr eşkeno ma vejero roştî  o zî fikir û hîsîyatî de azadbîyayîşê ma yo.

Goreyê to nuştoxî de huner girîng o yan zî çew eşkeno bi xebate zî bibo nuştoxo baş?

Çimê mi de yew merdim çend ciraameye bo zî, qebîleyetê xo bibo zî tena nuştoxî de ney pêro karan de zî eke wazeno karê xo baş bikero ganî ê karî ser o zaf bixebetîyo û bibo wayîrê tecrubeyî. Kesê ke ciraameye yê tena bi qebîlîyetê xo nêeşkenê bêrê yew ca la eke baş bigurîyê beno ke eşkenê ê warî de zafînan ra gamê di gamî aver şorê.

Eke ti bizanaynî kitabê ke to bi kirmanckî nuştê do nêrê wendiş, ti hewna bi Kirmanckî nuştêne?

Xora wexto ke mi newe dest pêkerd û roman nuşt o taw kirmanckî sey ewroy nîyamenê wendene, wendoxî zaf zaf tay bî. La senî ke mi vat derdê mino verên no nêbî, mi waştêne ke bi kirmanckî yew roman bîyara warye.

Xîtabê îhtîmalê rojê meştenî keno

Nuştiş tena seba yew dewrî nîyo. Yew kitab ke ame nuştene o tena xîtabê dewro ke tey ameyo nuştene nêkeno, xîtabê îhtîmalê rojê meştenî yanê demê ameyoxî de wanîyayîşî zî keno. Nê hetî ra ke ma biewnerê nuşte demî mîyan ra darneno we. Mavajîme zaf nuşteyê dewranê verênan sey Îlyada û Odîseyî, sey Gilgameşî, nuştoxê sey Platon û Arîstoyî estê ke ma ewro wanenîme û seba ewroyî zî yew manaya înan, yew lazimîya înan esta. No ziwan beno ke ewro mêro wendene la ma demê ameyoxî de se beno nêzanîme, beno ke seba ke ma waşto ke demê ameyoxî de îhtîmalê hîna zaf wanîyayîşê nê ziwanî pêt kerîme bi nê ziwanî nuşto.

Kitabê to rê elaqa û rexne senî ameyê?

Kitabanê mi sey kitabanê bînan ê kirmanckî bi wextan peyder pey hîna zaf eleqe dî. Mi romanê xo yo verên “Kilama Pepugî” serra 2000î de çap kerdîbî, o taw wendoxê kirmanckî zaf tay bî, ewro çiqas ke bes mekero zî reyna gore bi ê tawan eleqê hîna bîyo vêşî, ez vînena ke no eleqe roj bi roje zî beno zêde.

Romanan û kitabanê mi ser o zaf rexneyî zî amey kerdene. Rexne her tim yew xebate aver beno. Romanê min ê verênî ser o rexneyê J. Îhsan Esparî Kovara Vateyî de, yê Ergîn Opengin, Adnan Çelikî “Kürt Romanında Ermeni Soykırımı: Kimlik ve Kolektif Hafıza” Kovara Şerhhî de amey weşanayene û çimê mi de nê rexneyê başî bîy.

Ti karê weşangerî zî kenî, çapa kitaban de peymê to çîyê?

Verî her çî xebatê ke ênê verê destê ma ganî hem hetê rastnuştişê kirmanckî ra hem zî hetê muhtewa ra wayîrê yew kalîte bê. Verî ma hîna zaf tolerans musnenê eseran çunke o taw nuştişê kirmanckî kêm bî, la nika ma hîna zaf dîqet kenîme. Ez eşkena vaja ke hetê hûmara ra nuştiş çiqas beno zêde ma hende balê xo danê kalîte ser.

Goreyê kitabê to yê gramerî, kirmanckî eşkeno bêro standartkerdiş?

Mi kitabê xo yê gramerî gore bi kirmanckîya yew mintiqa nênuştîbî, kirmanckîya pêro mintiqayan naybî çimanê xo ver û gore bi meylê Grûba Xebata ya Vateyî no kitab nuştîbî. Nê hetî ra ma eşkenme vajîme ke xora gore bi kirmanckîya standarte ameyo nuştene û standardîze bîyayîşê kirmanckî rê zî xizmete keno.

Tewr peynî de seba nuştişê kitabanê kirmanckî pêşnîyazê to çî yê?

Teyna ziwanê ma ney pêro ziwanî mîrasê merdimî yê, ez bawer kena ke aver de erjê ziwanan hîna zaf êno fehmkerdene. Ewro zaf ziwannasî gurîyenê ke ziwanê ke mîyan ra darîyê we newe ra vejerê meydan. Nê cadkerdişê înan de yew sebebê zanistkî esto û tena zanîst eşkeno ma vejero roştî.

Ma zî ganî bibîme seferber

Ma ganî na yewe baş fehm bikerîme, koka ziwanê ma zaf kan a û ziwanê ma zaf zengîn o, pêt o û weş o. Ziwanê ma derheqê tarîxê ma de zî eşkeno ma rê zaf çîyan vajero. Ziwanê xo ra heskerdiş, xo ra heskerdiş, xo ra wayîrvejîyayîş o. Ma ke wazenîme peynîya bindestîya xo bîyarîme verî bi ziwanê xo ra wayîrvejîyayîşî eşkenme dest pêbikerîme. Dewletê kolonyalîstî na yewe zanê, ziwanê ma ser o nê hende zext û tadayî bîlasebeb nîyê. Ma zî ganî bibîme seferber û her warê cuye de ziwanê xo ra wayîr vejîme û ey aver berîme.

Rexne her tim aver beno

Kitabê to rê elaqa û rexne senî ameyê?

Kitabanê mi sey kitabanê bînan ê kirmanckî bi wextan peyder pey hîna zaf eleqe dî. Mi romanê xo yo verên “Kilama Pepugî” serra 2000î de çap kerdîbî, o taw wendoxê kirmanckî zaf tay bî, ewro çiqas ke bes mekero zî reyna gore bi ê tawan eleqê hîna bîyo vêşî, ez vînena ke no eleqe roj bi roje zî beno zêde.

Romanan û kitabanê mi ser o zaf rexneyî zî amey kerdene. Rexne her tim yew xebate aver beno. Romanê min ê verênî ser o rexneyê J. Îhsan Esparî Kovara Vateyî de, yê Ergîn Opengin, Adnan Çelikî “Kürt Romanında Ermeni Soykırımı: Kimlik ve Kolektif Hafıza” Kovara Şerhhî de amey weşanayene û çimê mi de nê rexneyê başî bîy.

Ganî planî tena vatiş de memanê

Rolê Torra Ziwanê Kurdkî gorê to do averberdişê kirmanckî de bibo?

Belê helbet faydeyê xo beno, merdimî ke problemanê xo yê hemparan ser o berê têhet, organîze bibe, bi yew planî karê xo bikerê helbet hîna rew serkewenê. Nê hetî ra ke biewnîme mesela ziwan û kulturî ser o têhet ameyîşê kurdan seba gama verêne zaf çîyêko pozîtîf o la ganî peynîya xo bêro, ganî planî tena vatiş de memanê.